Home » Articles posted by सातारकर

Author Archives: सातारकर

पाकिस्तानच्या (भावी) इतिहासातील एक Turning Point

गेले काही आठवडे पाकिस्तानची राजधानी इस्लामाबाद आणि इतर काही शहरात “तेहरिक लब्बैक या रसूल अल्लाह” (साधारण अर्थ – अल्ला च्या दुताला मानणार्यांची चळवळ) या संघटनेन धरण धरली होती. त्याची परवा – २७ नोव्हेंबर २०१७ ला सांगता झाली. ही धरण या संघटनेन थांबवावी म्हणून पाकिस्तानच्या केंद्र सरकारन या संघटनेबरोबर एक करार केला. हा करार पाकिस्तानच्या इतिहासातील महत्वाचा टप्पा ठरणार आहे.

हा करार काय आहे ते पाहण्याआधी प्रकरण इथपर्यंत कस आल ते टप्प्याटप्प्यान पाहू.

पार्श्वभूमी

पाकिस्तान सरकार आणि लष्कर (खरतर फक्त भूदल. नौसेना आणि वायूसेनेला भूदल हिंग लावून विचारत नाही) यांच्यात देशाच नियंत्रण कोण करणार यावरून पाकिस्तानच्या निर्मितीपासून आजपर्यंत चढाओढ चालू आहे. गंमतीन असही म्हणतात कि जगात सगळ्या देशांकड आर्मी आहे पण पाकिस्तानात मात्र आर्मिकड एक देश आहे. तर नवाज शरीफ यांनी काही प्रमाणात लष्कराला पायबंद घालायचा प्रयत्न केला आणि त्यामुळ लष्करान पडद्यामागून सूत्र हलवून नवाज शरीफ यांची उचलबांगडी केली. पाकिस्तानच्या सर्वोच्च न्यायालयान २८ जुलै २०१७ रोजी दिलेल्या निर्णयानुसार नवाज शरीफ यांना कोणतही पद, संवैधानिक किंवा अगदी त्यांच्या पक्षाच अध्यक्षपददेखील, सांभाळायला अपात्र ठरवण्यात आलं. तद्नंतर शरीफ यांनी राजीनामा देऊन शाहीद खकन अब्बासी या त्यांच्या विश्वासार्ह सहकाऱ्याला पंतप्रधान केल. शरीफ यांच्यावर केस घालणाऱ्या इम्रान खानच्या पाकिस्तान तेहरिक ए इन्साफ (PTI) या पक्षाचादेखील हा विजय मानला गेला. गंमतीची गोष्ट म्हणजे नवाज शरीफ यांना पदच्युत केल ते भ्रष्टाचारात दोषी सापडल्याबद्दल नव्हे तर कुराणातील व्याख्येनुसार ते सादिक (सत्यवचनी) आणि आमीन (प्रामाणिक) नाहीत म्हणून. त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

सुरवात

पंतप्रधान अब्बासी यांनी कार्यभार स्वीकारल्यानंतर पहिल काम हातात घेतलं ते म्हणजे ज्या कायद्याच्या आधारे नवाज शरीफ यांना कोणतंही पद सांभाळता येणार नव्हत तो कायदाच बदलायचं. पण तो कायदा बदलायला बराच जोर लावावा लागणार होता जेवढा आता त्यांच्या पक्षाकड नाही. म्हणून त्या आधी अब्बासिनी निदान शरीफ यांना पक्षाध्यक्ष तरी बनता याव यासाठी एका कायद्यात सुधारणा हातात घेतली.

ज्या कलमा आधारे नवाज शरीफ यांना पक्षाध्यक्ष होता येणार नव्हत ते काढून टाकणारी सुधारणा मंजूर होऊन २ ऑक्टोबर रोजी राष्ट्राध्यक्ष मामनून हुसैन यांनी त्यावर सही केली आणि कायदा पारित झाला. हा कायदा पारित झाल्यान नवाज शरीफ यांचा स्वतःच्या पक्षाचा अध्यक्ष व्हायचा मार्ग मोकळा झाला.

थोडस धार्मिक

पाकिस्तानात अहमदी जमातीच्या लोकांना मुसलमान समजायचं नाही असा एक कायदा आहे. अहमदी जमातीमधे पैगंबरांना शेवटचा मसीहा (देवदूत) न मानता मिर्झा गुलाम अहमद याला शेवटचा मसीहा मानतात. मिर्झा गुलाम अहमद यानी १८८९ मधे (भारतीय) पंजाबमधील कादियान मधे या पंथाची स्थापना केली. त्यांच्या माशिदिना मशीद न म्हणता धार्मिक स्थळ किंवा प्रार्थना स्थळ असा उल्लेख अधिकृतरित्या केला जातो.

मुसलमान मतदारांसाठी वेगळी मतदार यादी आणि इतरांसाठी वेगळी मतदार यादी असते. निवडणूक अर्ज भरून देताना प्रत्येक मुसलमान उमेदवारान “मी अहमदी लोकांना मुसलमान मानत नाही” अस शपथेवर सांगतो अस लिहून द्याव लागत. असंच शपथपत्र पासपोर्टसाठी अर्ज करताना देखील लिहून द्याव लागतं.

वादाचा मुद्दा

नवीन पारित झालेल्या कायद्याच्या मसुद्यात “मी शपथेवर सांगतो (I solemnly swear)” च्या ऐवजी “माझा विश्वास आहे (I believe)” असा एक तांत्रिक बदल केला.

पाक

वादाचा मुद्दा – जुन्या अर्जातील शब्द

आणि या तांत्रिक बदलाबरोबरच थकीत कर्ज आणि इतर काही आर्थिक बाबी नमूद करण्यासाठी असलेली कलम काढून टाकली. याचा फायदा नवाज शरीफ आणि त्यांची मुलगी मरियम यांना होणार होता, किंबहुना हा सगळा घाटच त्यासाठी घातला होता. इथ जुन्या नव्या अर्जातील फरक बघता येईल.

यावर विरोधकांनी अशी आवई उठवली की सत्ताधाऱ्यानी पैगंबर शेवटचे मसीहा असण्याच्या कलमात बदल केला आहे आणि ते तस नाही अस मान्य केलंय. पाकिस्तानात हा फार जिव्हाळ्याचा विषय आहे.

ठिणगी आणि आग

हे कलम रद्द केल आहे अस म्हणून तेहरिक लबैक रसूल अल्लाह या संघटनेचा म्होरक्या खादीम हुसैन रिझवी यान आंदोलनाची हाक दिली आणि त्याच्या कट्टर समर्थकांनी आंदोलन सुरु केल. आधीच धर्मनिंदकांच्या विरोधात असणारे कायदे (blasphemy laws) कडक करा या आणि अश्या इतर अतिरेकी मागण्या असणाऱ्या आणि तसेच अतिरेकी समर्थक असणाऱ्या, या वयस्कर मुल्लाच्या हातात आयतंच कोलीत मिळाल.

त्यानी ५ नोव्हेंबरला लाहोर मधून पदयात्रा सुरु केली इस्लामाबादकड जाण्यासाठी. ती इस्लामाबादच्या जवळ पोचल्यावर पोलिसांनी थांबवली. तिथच त्यांनी धरण आंदोलन सुरु केल. त्याचबरोबर सार्वजनिक संपत्तीची नासधूस देखील चालू केली. सरकारन आधी केवळ धमक्या देऊन पाहिलं. तैनात असलेल्या पोलिसांनी त्यांच्यावर गुन्हे दाखल करण्यापलीकड काही केल नाही. मग आंदोलकाबरोबर चर्चा करून पाहिली पण तेदेखील अयशस्वी ठरलं. शेवटी सैन्याला बोलवायचं ठरलं.

आंदोलक आणि लष्कर प्रेमसंबंध

पण पाकिस्तानी स्थळसेनाप्रमुखांनी (कमर जावेद बाजवा) सरकार आणि आंदोलक यानी चर्चा करून सहमतीन प्रश्न सोडवावा अस म्हणून सरकारी आदेशाला केराची टोपली दाखवली. पण एकूण दबावामुळ शेवटी सैन्य तैनात करावच लागल. त्याही वेळेला आम्ही आपल्या लोकांवर शास्त्र उगारणार नाही अस जाहीर करून टाकलं. सरकार आणि आंदोलक यांच्यातील चर्चेच गुऱ्हाळ काही संपेना आणि आंदोलक हटेनात.

लष्कराच्या मध्यस्थीन करार

लष्कर आणि आंदोलक यापैकी कुणीच सरकारच ऐकत नव्हत आणि त्यामुळ हतबल झालेल सरकार कारवाईचे आदेशहि देऊ शकत नव्हत (कारण लष्कर जुमानतच नव्हत) आणि आंदोलकानाही तिथून उठवू शकत नव्हतं. शेवटी लष्करान मध्यस्थी केल्याच दाखवून सरकारला आंदोलकांच्या सर्व मागण्या मान्य करायला लावल्या. यासाठी आंदोलक आणि सरकार यांच्यात एक करार करण्यात आला.

त्यातच लष्काराचा एक वरिष्ठ अधिकारी आंदोलकांना पैसे देत असतानाचा व्हिडीओ देखील समोर आला आहे.

 

दूरगामी परिणाम करणारा करार

या करारावर सरकार आणि आंदोलकांच्या पुढार्याबरोबरच जामीनदार (guarantor) म्हणून पाकिस्तानी गुप्तहेर संस्था आय एस आय च्या प्रतिनिधीन देखील स्वाक्षरी केली आहे तर लष्कराच्या प्रतिनिधीन मध्यस्थ म्हणून स्वाक्षरी केली आहे. याविरुद्ध पाकिस्तानातील अनेकांनी जरी निषेध नोंदवला असला तरी परिस्थिती तिळमात्र फरक पडण्याची अपेक्षा ठेवण चुकीच आहे.

निषेधाचे क्षीण आवाज

करारातील कलमं;

  1. केंद्रीय कायदा मंत्र्याचा राजीनामा (या बदल्यात हि संघटना त्याच्या विरोधात फतवा काढणार नाही अशी हमी)
  2. एक महिन्याच्या आत कायद्याच्या मसुद्यात बदल करणारी व्यक्ती शोधून काढून तिच्यावर कारवाई करण
  3. आंदोलकांविरुद्ध दाखल केलेल्या सर्व तक्रारी माग घेतल्या जातील.
  4. आंदोलकांवर कारवाई करणाऱ्या अधिकाऱ्यांवर चौकशी आणि कारवाई.
  5. आंदोलना दरम्यान झालेल्या सार्वजनिक संपत्तीची नुकसान भरपाई सरकारकडून केली जाईल.
  6. पंजाब सरकार बरोबर झालेल्या कराराची पूर्ण अंमलबजावणी

याबरोबरच इतरहि महत्वाच्या अटी सरकारन मंजूर केल्या आहेत ज्यात एका राज्याच्या कायदा मंत्र्याची चौकशी धर्मगुरूंची समिती करेल आणि तिचा निर्णय सरकारवर बंधनकारकअसेल, तसेच शाळेचा अभ्यासक्रम ठरवणाऱ्या समितीत धर्मगुरूंचा समावेश असेल अशा इतर अटींचा समावेश आहे.

फलनिष्पत्ती

ह्या सगळ्या प्रकारात लष्कराचा वरदहस्त असल्याखेरीज इतके दिवस आंदोलन करण आणि यशस्वी होण पाकिस्तानात एका सुमार संघटनेला शक्य नाही हे उघडच आहे. पण याचबरोबर आत्तापर्यंत निदान राजकीय पक्ष स्थापन करणे आणि निवडणुकी सारख्या प्रक्रियेतून जाण्याची पडणारी गरज आता नाहीशी होईल आणि फक्त पूर्णपणे उन्माद सुरु होईल. आधीच अतिरेकी विचारसरणी असलेल्या अनेक गटांना अधिक बळ मिळेल.

नवाज शरीफ यांनी भारताशी संबंध सुधारायचा प्रयत्न केला आणि त्याची शिक्षा त्यांना मिळेल याची त्यांच्या लष्करान पुरेपूर काळजी घेतली. त्याचबरोबर पुन्हा कुणी असा प्रयत्न केला तर त्याच काय होईल याचा संदेश देखील (परत एकदा) दिला. तिथल्या अल्पसंख्याकांना देश सोडणे किंवा धर्मपरिवर्तन करून त्यांच्यातील एक होणे किंवा मृत्यू पत्करणे असे तीन पर्याय उपलब्ध असतील.

पण भारतासाठी वाढीव डोकेदुखी ठरणारी गोष्ट म्हणजे अनेक गटाच्या मुल्लांना अत्यंत मुबलक आणि स्वस्त असा कच्चा माल म्हणजे माथेफिरू तरुण मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होतील ज्याचा नजीकच्या आणि दूरच्या भविष्यकाळात केवळ त्रासच होईल. पाकिस्तानाच्या लोकशाहीत असलेली उरली सुरली धुगधुगी संपून जाईल आणि उरेल ते कलेवर भारतासाठी ब्रम्हसमंध (मुल्लासमंध) जन्माला घालेल.

Advertisements

अव्यक्त

प्रत्येक नात्याला नाव असलंच पाहिजे अशी एक साधारण धारणा असते. कुणाची असते तर माझी असते, आणि माझी का असते, तर माझी जडण घडण तशी झाली. प्रत्येक नात्याला नाव दिल म्हणजे मग, जाणीवपूर्वक म्हणा नाहीतर नकळत म्हणा पण त्या नात्याच्या नावाशी आपण इमान राखण्याचा प्रयत्न करतो किंवा आपल्याकडून तसा प्रयत्न होतो. हा निसरडा रस्ता असतो. हे नाव आणि त्याच्याशी इमान राखण्याचा प्रयत्न, बरेचदा स्वतःशीच होणाऱ्या द्वंद्वाला  कारणीभूत ठरतात. दिलेल्या नात्याशी इमान राखायच की भावनेशी आणि हा मग सगळाच गुंता होऊन बसतो.

तीच आणि माझं नात नक्की काय आहे हे मी आजपर्यंत ठरवू शकलो नाही. इथ ती “ती” असल्यामूळ आणि मी “तो” असल्यामूळ त्याला नाव दिल नाही तर एकंदरीतच गुन्हा ठरतो. त्यामुळ आमच्या या नात्याला देता येईल अस आणि प्रचलित व्यवस्थेत कशालाही धक्का लागणार नाही अस नाव द्यायचा प्रयत्न देखील काहींनी करून झाला पण काही जमल नाही.

आमची ओळख झाली त्याला बरेच वर्ष झाली, नक्की किती तेही आठवत नाही. ती लक्षात राहिली त्याच कारण तीच सौंदर्य. ती देखणी होतीच. पण तेवढंच एक कारण नव्हत हे कळायला अजून बराच काळ जावा लागला. इतर चार चौघींसारखीच आज्ञाधारक पतिव्रता, माता आणिक काय काय असतील नसतील ती सगळी विशेषण तिला लावता आली असती, येतील. पण त्याच्यापलीकड तीच काही अस्तित्व असेल आणि मला ते कळायचा काही संबंध येईल अस कारणही नव्हत. पण तस झाल खरं. ओळख झाल्यानंतर काही काळानी मी योगायोगान तिच्या शहरात आलो.

ती एवढी देखणी असून त्या माणसाची तिन नवरा म्हणून कशी निवड केली हा मला पडलेला पहिला प्रश्न होता तिच्या बाबतीत.

पहिल्यांदाच घराबाहेर पडल्यान बावचळून गेलो होतो. फोनवरून कधीतरी बोलत असू. तेव्हा एखाद्या अनुभवी शिक्षकान प्रेमान विद्यार्थ्याला सल्ला द्यावा तशी ती तेव्हा वागत असे अस आज वाटत. पुढ कधीतरी गप्पांच्या ओघात तिला वाचनाची आवड आहे कळल.

हळू हळू तिच्या व्यक्तीमत्त्वाचे अनेक पदर उलगडत गेले.

सुसंस्कृत आणि सुशिक्षित आई वडील. ती स्वतः इतक शिकलेली.

पण बहीणीन प्रेम विवाह केल्यामुळ आई वडिलांच नाक कापल गेल. वडील वरिष्ठ जागेवर असल्यान समाजात (जातीत) नाव पत होती, त्याला धक्का लागलेला. त्यातच जर हीन देखील बहिणीच्या पावलावर पाउल टाकल तर कुठ तोंड दाखवायची सोय उरणार नाही. म्हणून आलेल्या पहिल्याच स्थळाला वडिलांनी होकार दिला. त्याला चांगली स्थिर नोकरी होती, भविष्याची चिंता नव्हती, पदर देखील जुळला होता. शेती, घर अश्या लग्न करताना आधी विचारात घेतल्या जाणाऱ्या सगळ्याच बाजू जमेच्या होत्या, त्यामुळ चिंता नव्हती.

लग्न केल्यावर किंवा खरतर झाल्यावर, लगेचच तिला भल्या थोरल्या आणि माणसांनी भरलेल्या घरात एकटीला टाकून तो निघून गेला. चौकोनी सुखवस्तू कुटुंबात आणि वडलांच्या लाडात सगळ आयुष्य गेलेल्या तिला हे जग नवीनच होत. बावरलेली ती आणि आजू बाजूला सगळ जगच अनोळखी. ती आणि ते घर हे एकमेकांच्यावर झालेल्या संस्काराविषयी पूर्णपणे अनभिज्ञ होते. नवी सून अशी कशी असू शकते असा घराला प्रश्न पडलेला तर घर अस कस असू शकत हा प्रश्न तिला पडलेला.

कुणाशी बोलायची सोय नाही. कधी एकदा यातून बाहेर पडते अस तिला होऊन गेल, पण तेही शक्य आहे की नाही माहित नाही. कधी मधी नवरा येऊन जात असे. ते चार क्षण तरी सुखाचे असतील अस तिला वाटलं, पण लवकरच तीही आशा मावळली. तो आला तरी सासरच्या लोकांपुढ आणि नवऱ्यापुढ बायकोनी फार बोलायचं नाही असे संस्कार त्याच्यावर झालेले. त्यामुळ त्याच्यापुढ आणि त्याच्याशी बोलायची उरली सुरली शक्यता संपली. मग जेव्हा कधी माहेरी जाईल तेव्हाच तोंड उघडायची संधी.

बहीणीन जाती बाहेर लग्न केल असल तरी तिच्याशी बोलता येत असे. पण लग्न झाल्यावर, तिन जातीला बट्टा लावलाय अस मत असलेल्या त्यान त्या बोलण्यावर आणि त्यां बहिणीच अस्तित्व मान्य करण्यावरच बंदी घातली. पुढ मग त्याच्या नोकरीमुळ शहरात येऊन राहायाची सोय झाली आणि निदान गर्दीतल्या एकटेपणापासून सुटका झाली. आता हा एकटेपणा एकटीचा एकटेपणा होता.

पण त्याचा स्वभाव फारच संशयी होता. आता तो तसा होता की तीच शिक्षण, विचार करण्याची क्षमता, रूप यांनी निर्माण केला होता हे कळण अवघड आहे. पण ते कळलं म्हणून फार फरक पडणार आहे असही नाही म्हणा. पण त्यामुळ तिला कधी विश्वासात घेतलच नाही. अगदी साध्या साध्या गोष्टीत देखील. घरी कधी येणार हे देखील कधीच सांगत नसे. नेहमीच अचानक. ह्या अविश्वासामूळ तिला कुणाशी बोलायची देखील चोरी. जीव टाकणे वगैरे लांबच्या गोष्टी. माहेरचा काय असेल तेवढाच आधार. पण त्यांना देखील इकड यायला मोकळीक नाही.

हळू हळू एकटीच्या एकटेपणाची आणि अविश्वासापायी आलेल्या भीतीची देखील सवय झाली. पुढ थोडी मोकळीक मिळाल्यावर मग पुन्हा एकदां पुस्तकांशी ओळख झाली. आमच्या सगळ्या चर्चा अगदी सहज साध्या विषयांपासून ते गंभीर विषयांपर्यंत होत. मग वाढत्या वयातली मुलं असो की विश्वास पाटलांच महानायक असो. अगदी मनमोकळ बोलत असे ती. मीच त्या गप्पातल्या ह्या आमच्या अनामिक नात्याला न्याय देऊ शकलो का असा मला प्रश्न पडतो.

मला एका स्वतंत्र विचार करू शकणाऱ्या आणि तरीही नवऱ्याच्या माग गेलेल्या एका बायकोन लिहिलेलं पुस्तक तिन भेट दिल होत. मी ते बराच काळ वाचलंच नाही. वाचल्यावर पुन्हा विचार करू लागलो की हे तिन हेतुपुरस्सर तर दिल नसेल. अगदी तशीच नसली तरी बरीचशी थोडाफार तो प्रकार होताच. यशस्वी नवरा, चार चौघात नाव, मान मरातब आणि पैसे असल्यावर मिळणारे इतर फायदे. पण या सगळ्यात ती कुठंच नव्हती.

हेच पुस्तक तिला का आवडाव आणि मी इतक्या वर्षांनी तिला सांगितल्यावर तिला वाटणार आश्चर्य हेच सांगत होत का? माहित नाही. बहुतेक ते कधीच कळणार नाही आणी मी विचारायला जाणार नाही. कधी कधी काही गोष्टी न कळलेल्याच चांगल्या असतील. जोपर्यंत हे अव्यक्त आहे तोवर त्यात असंख्य शक्यता आहेत.

पण तिच्या अव्यक्त असण्यात मात्र शक्यतांपेक्षा अपरिहार्यता जास्त असावी, खूप जास्त असावी. आणि मी मात्र कायम विचार करत राहीन की तिच्या व्यक्त होण्यात किती प्रचंड शक्यता दडलेल्या आसतील. नसेलही कदाचित, काय माहित.